Qozog‘iston oliygohlari talabalarning ChatGPT dan foydalanishini aniqlash uchun o‘n minglab dollar sarflamoqda

Qozog‘iston oliy ta’lim tizimida sun’iy intellekt (AI) jadal o‘g‘rincha kirib borib, akademik muhitni butunlay o‘zgartirib bo‘ldi. The Times of Central Asia nashrining yozishicha, 2026-yil bahoriga kelib mamlakat universitetlarida ChatGPT va shunga o‘xshash generativ neyrotarmoqlardan foydalanish odatiy akademik me’yorga aylangan.

Biroq ta’lim muassasalari yangi texnologiyalarga moslashish o‘rniga, ularni eski nazorat tizimi bilan bo‘g‘ishga urinmoqda va AI matnlarini aniqlaydigan dasturlarga o‘n minglab dollar mablag‘ sarflayapti. Mutaxassislarning fikricha, bu choralar uzoqqa bormaydi va universitetlar yaqin yillarda ta’lim modelini tubdan o‘zgartirishga majbur bo‘ladi.

Vazirlik pozitsiyasi: Taqiqlash samarasiz

Qozog‘iston Fan va oliy ta’lim vazirligi generativ AI’ni to‘liq taqiqlash g‘oyasini rasman rad etgan va uni kelajak kasblari uchun muhim professional vosita deb hisoblaydi.

Rasmiy bayonotdan: "Konseptual jihatdan vazirlik generativ neyrotarmoqlarni to‘liq taqiqlash tarafdori emas. Sun’iy intellekt rivojlanishi AI’ni mexanik tarzda taqiqlashni emas, balki baholash tizimlarini takomillashtirishni talab qiladi."

Ushbu yondashuv 2024–2025-yillarda qabul qilingan universitetlararo standartlarda ham mustahkamlab qo‘yilgan. Ya’ni, talabalar akademik halollik tamoyillariga amal qilgan holda AI vositalaridan bemalol foydalanishlari mumkin.

AI-detektorlarga sarflanayotgan katta mablag‘lar

Vazirlikning ochiq pozitsiyasiga qaramay, ko‘plab universitetlar eski nazorat tizimini saqlab qolish uchun qimmat dasturlarni sotib olishda davom etmoqda. 2025-yilda bozorda “Antiplagiat.Kazakhstan” kompaniyasi o‘zining AI matnlarini aniqlash algoritmini taqdim etishi bilan OTMlar ommaviy xaridlarni boshlab yuborgan.

Davlat xaridlari portalidagi ma’lumotlarga ko‘ra, universitetlar ushbu tizimlar uchun yirik shartnomalar imzolagan:

• Qozog‘iston Milliy tibbiyot universiteti: qariyb $27 000;

• Toraighyrov University: umumiy qiymati qariyb $19 000 bo‘lgan bir nechta shartnomalar.

Eng qizig‘i, AI-detektorlar hech qachon aniq xulosa bermaydi, ular faqat ehtimollik modeliga tayanadi. Vazirlik ham ushbu tizimlar bergan natija talabani akademik qoidabuzarlikda ayblash uchun mutlaq isbot bo‘la olmasligidan ogohlantirgan.

Eskirgan qoidalar va huquqiy ziddiyat

Muammoning yana bir tomoni — universitet ichki reglamentlarining texnologik rivojlanishdan orqada qolayotganidir. Yessenov va Narxoz universitetlari hujjatlarida hali ham “AI”, “neyrotarmoq” yoki “matn generatsiyasi” kabi tushunchalar umuman mavjud emas.

Al-Farabi nomidagi Qozoq milliy universitetida esa AI tartibga solingan bo‘lsa-da, diplom ishlarida kamida 75 foiz originallik talabi saqlanib qolgan. Bu esa huquqiy ziddiyatni keltirib chiqaradi: talaba ChatGPT yordamida matn yozganda kimgadir tegishli tayyor kontentni ko‘chirmaydi, ya’ni an’anaviy plagiat qoidasini buzmaydi. Faqatgina AI-detektor xulosasiga tayanib talabaga chora ko‘rish kelajakda yirik huquqiy nizolarni keltirib chiqarishi mumkin.

Diplom ishlari o‘z ahamiyatini yoqotmoqdami?

Agar sun’iy intellekt akademik matnlarni oddiy talabadan ko‘ra tezroq va sifatliroq yozyotgan bo‘lsa, u holda o‘nlab sahifali yozma ishlarni (diplom, dissertatsiya) baholash talabaning real ko‘nikmalarini aks ettirmay qo‘yadi.

Ayrim yetakchi universitetlar allaqachon bundan chiqish yo‘lini topishgan. Masalan, Xalqaro axborot texnologiyalari universiteti (IITU) talabalarga AI’dan rasman foydalanishga ruxsat bergan. Buning evaziga an’anaviy qog‘ozbozlikdan voz kechilib, bitiruvchilardan to‘liq ishlab chiqilgan startap loyihalarini himoya qilish talab etilmoqda. Bunday modelda matnni kim yozgani emas, talabaning loyihani qanchalik tushunishi va amaliy ko‘nikmasi muhim hisoblanadi.

Universitetlarni oldinda nima kutyapti?

Mutaxassislar fikricha, Qozog‘iston oliy ta’limi hozir o‘tish davrida turibdi. Qimmat AI-detektorlar ortidan quvib, eski tizimni saqlab qolish vaqti o‘tdi. Uzoq muddatli istiqbolda universitetlar ikki yo‘ldan birini tanlashi shart:

1. Formatni o‘zgartirish: AI yordam bera olmaydigan imtihon shakllari — jonli muloqot, og‘zaki himoya va laboratoriya/amaliy topshiriqlarni ko‘paytirish.

2. Integratsiya: AI tizimlarini ta’limning ajralmas bo‘lagi sifatida tan olib, talabalarni ushbu vositalar bilan professional ishlashga o‘rgatish.